Stanowisko Rzecznika Finansowego istotne dla sankcji kredytu darmowego
Dnia 1 grudnia 2025 r. Rzecznik Finansowy opublikował Ogólne Oświadczenie zawierające istotny pogląd w sprawach dotyczących sankcji kredytu darmowego (SKD). Oświadczenie będzie miało istotny walor merytoryczny w sporach toczących się przeciwko Kredytodawcom. Jest ono dokumentem sprzyjającym argumentacji przedstawianej na poparcie roszczeń Konsumentów, z uwagi na co warto powołać się na jego treść w toku procesu sądowego.
Choć sądy powszechne nie są związane stanowiskiem Rzecznika Finansowego - nie oznacza to, że jest ono pozbawione jakiejkolwiek wartości. Wręcz przeciwnie - Oświadczenie Rzecznika Finansowego stanowi istotną wskazówkę interpretacyjną, którą sąd powinien wziąć pod uwagę.
Przesłanki skorzystania z sankcji kredytu darmowego.
naruszenie przez Kredytodawcę któregokolwiek przepisu do którego odsyła przepis art. 45 ust. 1 ustawy o kredycie konsumenckim;
złożenie przez Konsumenta Kredytodawcy oświadczenia w formie pisemnej zawierającego informację o skorzystaniu z sankcji kredytu darmowego.
Na jakie naruszenia przepisów zwrócił uwagę Rzecznik Finansowy?
W opublikowanym Oświadczeniu Rzecznik Finansowy zwrócił uwagę, że sankcja kredytu darmowego powinna znaleźć zastosowanie nie tylko wówczas, kiedy umowa nie zawiera informacji na temat obligatoryjnych parametrów kredytu konsumenckiego, ale również wtedy, kiedy informacje na ich temat zawarte w dokumencie umowy są nieprawidłowe. Oba przypadki stanowią bowiem dowód niewykonania obowiązku informacyjnego spoczywającego na Kredytodawcy, a zatem uzasadniają udzielenie mu ochrony prawnej.
Najczęstsze błędy Kredytodawców uzasadniające skorzystanie z sankcji kredytu darmowego.
Nieprawidłowe określenie całkowitej kwoty kredytu.
Nieprawidłowe określenie całkowitej kwoty kredytu polegające zazwyczaj na jej zawyżeniu jest częstą wadą szczególnie w starszych umowach (datowanych na 2011-2016 rok).
Wliczanie kosztów udzielenia kredytu do całkowitej kwoty kredytu było niegdyś praktyką powszechną, której prawna nieakceptowalność jest aktualnie niewątpliwa w orzecznictwie sądów powszechnych, Sądu Najwyższego, jak również orzecznictwa unijnego.
Jak słusznie zważył Rzecznik Finansowy powołując się na wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 21 kwietnia 2016 r. w sprawie C-377/14:
„całkowita kwota kredytu w rozumieniu art. 3 lit. l) i art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 nie obejmuje żadnych kwot, których przeznaczeniem jest wywiązanie się ze zobowiązań podjętych w ramach odnośnej umowy o kredyt, takich jak koszty administracyjne, odsetki, opłata za udzielenie kredytu czy wszelkie inne typy kosztów, które musi ponieść konsument”.
W Oświadczeniu zwrócono również uwagę na konsekwencje błędnego określenia całkowitej kwoty kredytu w postaci błędnego wyliczenia i określenia rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania.
Powiększenie podstawy oprocentowania o koszty kredytu (kredytowanie kosztów).
Rzecznik Finansowy zajął stanowisko w przedmiocie budzącej aktualnie największe wątpliwości kwestii dopuszczalności stosowania przez Kredytodawców praktyki kredytowania kosztów.
Z Oświadczenia wynika, że w ocenie Rzecznika praktyka kredytowania kosztów kredytu jest niedopuszczalna. Prowadzi ona bowiem do wprowadzenia Konsumenta w błąd co do warunków oferowanego mu produktu kredytowego i pozbawia go możliwości dokonania prawidłowej oceny zaciąganego zobowiązania.
Jak słusznie zważył Rzecznik Finansowy powołując się na wyrok Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 7 maja 2019 r., sygn. akt XVII AmA 17/17, LEX nr 2679426:
„Jako sprzeczne z ustawą o kredycie konsumenckim należy traktować informowanie w umowie kredytu konsumenckiego o stopie oprocentowania poprzez posługiwanie się dwoma różnymi wielkościami określającymi stopę oprocentowania kredytu. Uniemożliwia to bowiem konsumentom, po pierwsze - ocenę oferty kredytowej kredytodawcy i porównanie jej z innymi ofertami na rynku, a po drugie - weryfikację zasadności i prawidłowości ewentualnego obciążenia konsumentów opłatą z tytułu odsetek. Umowa o kredyt konsumencki winna bowiem wskazywać stopę lub stopy oprocentowania kredytu w sposób jasny i jednoznaczny.
Kredytowanie kosztów kredytu jest w ocenie Rzecznika Finansowego praktyką zapewniającą Kredytodawcom możliwości nieuzasadnionego i nadmiernego bogacenia się kosztem Konsumentów, co uzasadnia zastosowanie sankcji kredytu darmowego.
Nieprawidłowe określenie rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania i założeń przyjętych do jej wyliczenia.
W opublikowanym Oświadczeniu Ogólnym Rzecznik Finansowy zwrócił również uwagę na prawną doniosłość obowiązku wskazania w umowie o kredyt konsumencki rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania (RRSO) i założeń przyjętych do jej wyliczenia.
Omawiany wskaźnik ma dla Konsumentów istotne znaczenie podczas procesu decyzyjnego, ponieważ stanowi wyrażoną w formie procentowej informację o całkowitym koszcie kredytu w relacji do zaciąganej kwoty kredytu.
Istotne jest zatem, aby zapewnić Konsumentom dostęp do informacji o:
prawidłowo określonej rzeczywistej rocznej stopie oprocentowania;
oraz
metodologii Kredytodawcy przyjętej do jej wyliczenia (założeniach przyjętych do wyliczenia RRSO).
Dla prawidłowej, a nie iluzorycznej ochrony Konsumenta konieczne jest zapewnienie mu rzetelnych informacji o warunkach zaciąganego zobowiązania, jak również danych pozwalających na zweryfikowanie, czy wartości umieszczone w umowie są prawidłowe.
Jak trafnie zważył Rzecznik Finansowy w ślad za wyrokiem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 23 stycznia 2025 r. w słowackiej sprawie C-677/23, A.B. i F.B. przeciwko Slovenská sporiteľňa a.s., ECLI:EU:C:2025:37:
"Sama możliwość zidentyfikowania tych założeń przez konsumenta poprzez analizę poszczególnych postanowień danej umowy nie jest wystarczająca. Wszystkie niezbędne założenia przyjęte do obliczenia RRSO powinny być wskazane w umowie o kredyt konsumencki jednoznacznie i nie jest wystarczające, by konsument mógł je sam zidentyfikować po analizie postanowień danej umowy".
Błędnie uregulowane warunki zmian kosztów kredytu.
Kolejną wadą prawną, jakimi obarczona jest znaczna ilość umów o kredyt konsumencki jest wskazanie ogólnych i niejednoznacznych warunków zmian opłat i prowizji związanych z kredytem.
Rzecznik Finansowy trafnie zważył, że celem art. 30 ust. 1 pkt 10 ustawy o kredycie konsumenckim w zw. z art. 10 ust. 2 lit. k dyrektywy 2008/48/WE jest zapewnienie Konsumentom dostępu do informacji pozwalających na ocenę jak może zmienić się zobowiązanie.
"Przesłanki uzasadniające zmianę opłat i prowizji muszą wskazywać obiektywne źródła pozwalające ustalić, że doszło do zmiany wymienionych w nim parametrów. Postanowienia umowne powinny również określać jaka jest korelacja pomiędzy zmianą wymienionych w nim parametrów a zmianą opłat i prowizji, tj. powinny precyzować kierunek i zakres tej zmiany".
Jak trafnie podkreślono w Oświadczeniu - niedopuszczalne jest posługiwanie się niedookreślonymi pojęciami i konstruowanie warunków zmian opłat i prowizji w sposób budzący obiektywne nieścisłości. Kredytodawca nie powinien posiadać swobody w kształtowaniu zobowiązania drugiej, słabszej strony umowy o kredyt konsumencki.
Nieprawidłowe pouczenie o przysługującym Kredytobiorcy uprawnieniu do odstąpienia od umowy.
Zgodnie z art. 30 ust. 1 pkt 15 ustawy o kredycie konsumenckim:
"umowa powinna zawierać termin, sposób i skutki odstąpienia konsumenta od umowy, obowiązek zwrotu przez konsumenta udostępnionego przez kredytodawcę kredytu oraz odsetek zgodnie z rozdziałem 5, a także kwotę odsetek należnych w stosunku dziennym".
W treści opublikowanego Oświadczenia Rzecznik Finansowy zwraca uwagę na najczęstsze błędy Kredytodawców jakimi obarczone bywają zawarte w umowach o kredyt konsumencki pouczenia o uprawnieniu do odstąpienia od umowy. Są to przede wszystkim:
brak wskazania wysokości odsetek w stosunku dziennym podlegających zwrotowi w przypadku skorzystania z uprawnienia do odstąpienia od umowy;
nieprawidłowa informacja o wysokości odsetek w stosunku dziennym podlegających zwrotowi w przypadku skorzystania z uprawnienia do odstąpienia od umowy;
uzależnienie skuteczności odstąpienia od umowy od zachowania pisemnej formy oświadczenia o odstąpieniu.
Nieprawidłowa informacja na temat prawa do spłaty kredytu przed terminem oraz procedury przedterminowej spłaty kredytu.
Kolejnym naruszeniem, jakich dopuszczają się Kredytodawcy są błędy w przekazanym Kredytobiorcom pouczeniach o prawie do przedterminowej spłaty kredytu i procedurze przedterminowej spłaty.
Powołując się na wyroki Sądu Okręgowego w Kielcach z dnia 27 sierpnia 2024 r., II Ca 759/24, LEX nr 3764262 oraz Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 29 listopada 2023 r., XXVII Ca 1647/23, LEX nr 3716589 Rzecznik Finansowy zwrócił uwagę, iż:
"Słowo "procedura" należy ujmować szeroko jako obejmujące okres od jej rozpoczęcia aż do zakończenia (dokonania przez kredytodawcę całkowitego rozliczenia kredytu). Postanowienie umowne powinno zawierać informację, że kredytodawca ma ustawowo ograniczony termin na całkowite rozliczenie spłaconego kredytu, zgodnie z art. 52 ustawy o kredycie konsumenckim, który stanowi, iż kredytodawca jest zobowiązany do rozliczenia z konsumentem kredytu w terminie 14 dni od dnia dokonania wcześniejszej spłaty kredytu w całości".
Brak wskazania w umowie informacji na temat procedury spłaty kredytu przed terminem, w tym również brak informacji o obniżeniu całkowitego kosztu kredytu w razie jego wcześniejszej spłaty o te koszty, które dotyczą okresu, o który skrócono czas obowiązywania umowy, chociażby konsument poniósł je przed tą spłatą stanowi niewywiązanie się przez Kredytodawcę ze spoczywającego na nim obowiązku, uzasadniając skorzystanie przez Konsumenta z uprawnienia do zwrotu kredytu bez odsetek i innych związanych z nim kosztów należnych Kredytodawcy.